โรคมะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งพบมากในภาคอีสานของไทย อันมีสาเหตุหลักมาจากการติดพยาธิใบไม้ตับ ที่ปนเปื้อนในอาหารประเภทปลาน้ำจืดดิบ โดยผู้ป่วยโรคนี้รู้สึก “ความหวังริบหรี่” เมื่อรู้ว่าหายนะมาเยือนตัวเอง … แต่ทางคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้มีแนวทาง "ค้นหาเร็ว รักษาทัน" ผ่านการใช้เทคโนโลยีอัลตราซาวด์คัดกรอง ที่มีความแม่นยำและรวดเร็ว เพื่อภารกิจเพิ่มโอกาสในการรักษาให้หายขาดได้สูงถึงร้อยละ 70

Healthstation Talk EP.60 ขอนำทุกท่านพบกับ อ.นพ.โสภณวิชญ์ ศรีบุญเลิศ สาขาวิชารังสีวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น  และ ผศ.ดร.นพ.อรรถพล ติตะปัญ หัวหน้าศูนย์ความเป็นเลิศทางการแพทย์โรงพยาบาลศรีนครินทร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ที่จะมาจุดประกายความหวังใหม่ของผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดี

ทำไมภาคอีสานถึงเป็น "มหาอำนาจ" มะเร็งท่อน้ำดีโลก?

ผศ.ดร.นพ.อรรถพล เริ่มต้นด้วยสถิติที่น่าตกใจว่า ในขณะที่ประเทศแถบยุโรปหรืออเมริกาพบผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดีเพียง 3 คนต่อประชากรแสนคน แต่ในภาคอีสานของไทย โดยเฉพาะข้อมูลจากโรงพยาบาลศรีนครินทร์เมื่อ 20-30 ปีก่อน พบสูงถึง 80 ต่อแสนประชากร ซึ่งสูงกว่าที่อื่นถึง 80 เท่า จนขอนแก่นได้รับสมญาว่าเป็น "เมืองหลวงของมะเร็งท่อน้ำดีโลก"

สาเหตุหลักเกิดจากการติด "พยาธิใบไม้ตับ" (OV) เช่น ปลาร้าดิบ หรือปลาจ่อม แม้ปัจจุบันสถานการณ์จะดีขึ้นจากการรณรงค์ แต่การติดเชื้อแบบ "เบาบาง" (มีพยาธิเพียงไม่กี่ตัว) ก็ยังคงเป็นปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดมะเร็งได้ในอีก 10-20 ปีข้างหน้า

“ เราทำอัลตราซาวด์เชิงรุกไปเกือบ 900,000 คนแล้ว สถิติคือตรวจ 100 คน จะเจอคนที่เป็นมะเร็งท่อน้ำดี 1 คน (1%) ซึ่งในกลุ่มที่ไม่มีอาการมักจะเจอในระยะแรก ๆ ทั้งหมด การสละเวลาลงแรงไปตรวจอาจดูเยอะ แต่การเซฟชีวิตคนได้ 1 คนถือว่าคุ้มค่ามาก ” ผศ.ดร.นพ.อรรถพล กล่าว

นวัตกรรมการคัดกรอง "รู้ตัวก่อนสาย"

อ.นพ.โสภณวิชญ์ กล่าวถึงนวัตกรรมการคัดกรองมะเร็งท่อน้ำดีด้วยอัลตราซาวด์ว่า ข้อดีคือเป็นอุปกรณ์ที่เคลื่อนย้ายได้ง่าย ปัจจุบันในแต่ละอำเภอส่วนใหญ่จะมีเครื่องอัลตราซาวด์ และหมอทั่วไปก็สามารถใช้งานได้ โดยการตรวจใช้เวลาไม่นาน เฉลี่ยเพียงคนละ 5 นาทีเท่านั้น โดยหมอจะใช้หัวตรวจส่องไปที่บริเวณตับในช่องท้องส่วนบน เพื่อดูว่าเนื้อตับปกติไหม หรือมีสิ่งผิดปกติเกิดขึ้นหรือไม่ ซึ่งจะดูว่ามีท่อน้ำดีอุดตันหรือโป่งพองหรือไม่ หากเห็นชัดเจนก็อาจระบุได้ว่าเป็นมะเร็งท่อน้ำดี แต่ในกรณีที่เจอก้อนขนาดเล็กมาก จนท่อน้ำดีอาจจะยังโตไม่ชัดเจน ก็อาจจะส่งไปทำเอกซเรย์ด้วยระบบคอมพิวเตอร์เพิ่มเติม เพื่อยืนยันว่าก้อนที่เห็นเป็นมะเร็งท่อน้ำดีจริงหรือไม่

ความหวังในการ "หายขาด" และการรักษา

ผศ.ดร.นพ.อรรถพล ระบุว่า ถ้าผู้ป่วยมาหาหมอในระยะที่ 0 คือมะเร็งยังไม่ลุกลามออกนอกเยื่อบุผนังท่อน้ำดี โอกาสหายขาดมีมากกว่า 70%  ส่วนระยะที่ 1-2 ก็ยังมีโอกาสสูงถึง 60-70% การรักษาหลักคือการผ่าตัดเอาเนื้อร้ายออกให้หมด และอาจมีการให้ยาเคมีบำบัดเสริม หลังผ่าตัดเพื่อเพิ่มโอกาสหายขาดให้มากขึ้น สำหรับคนที่สงสัยว่ามีพยาธิใบไม้ตับ ควรตรวจหาให้เจอและกินยารักษา ซึ่งยาแค่โดสเดียวมีโอกาสหายถึง 90% ส่วนกลุ่มเสี่ยงควรอัลตราซาวด์ปีละครั้ง ถ้าเจอเร็วมีโอกาสหายขาดสูง และสำหรับผู้ป่วยระยะท้าย ปัจจุบันเราก็มีเทคโนโลยีการระบายท่อน้ำดี ยาพุ่งเป้า หรือการดูแลประคับประคองที่ช่วยให้คุณภาพชีวิตดีขึ้นและยืดอายุได้

ขณะที่ อ.นพ.โสภณวิชญ์ กล่าวเสริมว่า อยากแนะนำว่าไม่ต้องกลัว ให้มาตรวจเลย เพราะการ 'เห็นเร็ว' จะทำให้เรารักษาได้เร็ว และมีโอกาสรักษาหายได้มากกว่าการรอให้มีอาการแล้วค่อยมาตรวจ ที่สำคัญต้องเริ่มจากการป้องก่อน คือลดการกินปลาเกล็ดน้ำจืดดิบ ปลาร้าดิบ หรือปลาจ่อม

การทำงานเชิงรุกสู่ชุมชนและสิทธิประโยชน์

วิทยากรพิเศษทั้ง 2 ท่าน ร่วมกันกล่าวปิดท้ายว่า การตรวจพยาธิผ่านแอปพลิเคชันเป๋าตัง (กระเป๋าสุขภาพ) สามารถทำได้ปีละครั้งตามสิทธิ ส่วนการรักษามะเร็ง ทั้งการผ่าตัดและเคมีบำบัด พื้นฐานอยู่ในสิทธิประโยชน์ของบัตรทองอยู่แล้ว ประชาชนสามารถรับบริการได้ตามสิทธิ์ของตนเอง อีกทั้งทีมแพทย์ยังมีการออกหน่วยเข้าไปในพื้นที่ห่างไกล หรือพื้นที่เสี่ยงสูง เพราะชาวบ้านบางส่วนเข้าไม่ถึงการตรวจแม้แต่ในโรงพยาบาลอำเภอ ดังนั้นการออกหน่วยเชิงรุกช่วยให้ตรวจเจอตัวโรคได้ตั้งแต่ระยะแรกเริ่ม ซึ่งส่งผลดีต่อการรักษา และทำให้ทีมศัลยแพทย์ผ่าตัดได้ง่ายขึ้นและมีโอกาสหายสูง

มะเร็งท่อน้ำดีไม่ใช่เรื่องไกลตัว แต่ก็ไม่ใช่เรื่องที่ต้องกลัวจนไม่กล้าตรวจ เพียงสละเวลา 5 นาที เพื่อมาตรวจอัลตราซาวด์ ก็อาจเปลี่ยนอนาคตสุขภาพของคุณได้ตลอดไป