ในสมรภูมิสุขภาพของประเทศไทย โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ "มะเร็งท่อน้ำดี" เปรียบเสมือนศัตรูที่คร่าชีวิตผู้คนมาอย่างยาวนาน ท่ามกลางวิถีชีวิตและวัฒนธรรมการกินที่ฝังรากลึก อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน หรือ อสม. ได้กลายเป็น "นักรบแนวหน้า" ที่ทำหน้าที่มากกว่าแค่การให้ความรู้ แต่คือการลงลึกถึงก้นครัวเพื่อเปลี่ยนพฤติกรรมและรักษาชีวิตเพื่อนร่วมชุมชน

Healthstation  EP.58 จึงขอนำทุกท่านมาพบกับคุณวิลัยวัลย์ ธงสันเทียะ ประธานชมรมอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ผู้นำทัพ อสม.ภาคอีสาน ต่อสู้กับภัยพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี มาอย่างยาวนาน

ความท้าทายจาก "ความแซ่บที่คุ้นเคย"

สถานการณ์พยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีในภาคอีสานยังคงน่าเป็นห่วงอย่างยิ่งในทั้ง 20 จังหวัด สาเหตุหลักมาจากพฤติกรรมการบริโภคอาหาร "สุก ๆ ดิบ ๆ" ที่เป็นเมนูโปรดของคนท้องถิ่น ไม่ว่าจะเป็นก้อยปลา ส้มปลาน้อย หรือแม้แต่ส้มตำที่ใส่ปูดิบและปลาร้าดิบ

ความน่ากลัวของโรคนี้คือ "ระยะเวลาการฟักตัว" ซึ่งหลายคนมีความเข้าใจผิดว่าการกินยาถ่ายพยาธิเพียงอย่างเดียว จะช่วยป้องกันได้ แต่พยาธิใบไม้ตับที่สะสมเป็นเวลานานสามารถพัฒนาไปสู่มะเร็งท่อน้ำดี โดยมักจะแสดงอาการและตรวจพบเมื่อเข้าสู่ระยะที่ 4 นั่นคือสายเกินไปเสียแล้ว

อสม. กับบทบาท "นางเอก" และ "นางร้าย" ในคนเดียว

คุณวิลัยวัลย์ ผู้คร่ำหวอดในวงการ อสม. มากว่า 23 ปี เล่าถึงเสน่ห์และความท้าทายในหน้าที่ว่า อสม. ต้องสวมบทบาทที่หลากหลาย ในบางครั้งพวกเขาเป็น "นางเอก" เมื่อเข้าไปให้ความช่วยเหลือและคำแนะนำที่ชาวบ้านพอใจ แต่ในบางสถานการณ์ก็ต้องยอมเป็น "นางร้าย" ในสายตาชาวบ้าน เมื่อต้องเข้าไปเข้มงวดเรื่องการคัดกรองสุขภาพหรือปรับเปลี่ยนพฤติกรรมที่เสี่ยงต่อโรคมะเร็งท่อน้ำดี

กลยุทธ์สำคัญที่ อสม. ใช้ในการทำงานคือ "แก้ข่าวร้าย กระจายข่าวดี ชี้บริการ ประสานงานสาธารณสุข บำบัดทุกข์ประชาชน และดำรงตนเป็นตัวอย่างที่ดี" หากเจอผู้ที่ต่อต้านหรือไม่ให้ความร่วมมือ อสม. จะใช้ความสงบและ "พลังกดดันทางสังคม" โดยให้ชุมชนเป็นตัวขับเคลื่อน เพื่อให้คนกลุ่มนั้นตระหนักถึงความสำคัญของการดูแลสุขภาพและกลับมาร่วมกิจกรรมในที่สุด

นวัตกรรม OV ATK: พลิกโฉมการคัดกรอง

ปัจจุบันการทำงานของ อสม. มีประสิทธิภาพมากขึ้นด้วยนวัตกรรม "OV ATK" ซึ่งเป็นชุดตรวจพยาธิใบไม้ตับทางปัสสาวะ จากเดิมที่ต้องตรวจผ่านอุจจาระซึ่งมีทั้งความยุ่งยาก และน่าขยะแขยงสำหรับบางคน ดังนั้นการเปลี่ยนมาตรวจทางปัสสาวะทำให้ชาวบ้านให้ความร่วมมือมากขึ้น

นอกจากนี้ เทคโนโลยียังเข้ามาช่วยให้การเข้าถึงการคัดกรองง่ายขึ้นผ่านแอปพลิเคชัน "เป๋าตัง" ซึ่งชาวบ้านสามารถลงทะเบียน และติดต่อรับชุดตรวจจากร้านขายยาที่เข้าร่วมโครงการของ สปสช. ได้โดยตรง โดย อสม. รับหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงคอยแนะนำขั้นตอน

พลังไตรภาคี: กุญแจสู่ความสำเร็จที่ยั่งยืน

ความสำเร็จในการขับเคลื่อนงานสาธารณสุขในชุมชนไม่ได้เกิดจาก อสม. เพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องอาศัยการทำงานร่วมกันแบบ "ไตรภาคี" ได้แก่

• กลุ่ม อสม.: ผู้ปฏิบัติการที่ใกล้ชิดชาวบ้าน รู้จักพฤติกรรมรายบุคคลในแต่ละหลังคาเรือน
• เจ้าหน้าที่รัฐ/สาธารณสุข: เป็นพี่เลี้ยงคอยให้ความรู้เชิงวิชาการและสร้างความเชื่อมั่น
• ท้องถิ่น/อปท.: ผู้สนับสนุนงบประมาณและทรัพยากรผ่านกองทุนหลักประกันสุขภาพ

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือโครงการ "โคราชเมืองสะอาด" ที่ดึงทุกภาคส่วนมาร่วมมือกัน โดยใช้ความรักในศักดิ์ศรีของชุมชนและการแข่งขันกันในเชิงบวกเป็นตัวกระตุ้น ทำให้เกิดการกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลายและดูแลความสะอาดอย่างจริงจัง จนกลายเป็นโมเดลความสำเร็จที่น่าภาคภูมิใจ

พลังจิตอาสา: หัวใจนักรบชุดเทา

แม้การเป็น อสม. จะไม่มีการจำกัดอายุตราบเท่าที่มีศักยภาพ แต่หัวใจสำคัญคือ "จิตอาสา" โดยคุณวิลัยวัลย์ ฝากทิ้งท้ายถึงพี่น้อง อสม. ทั่วประเทศว่า ขอให้ยึดเอาเป้าหมายคือสุขภาพของประชาชนเป็นที่ตั้งสำคัญ ต้องอดทนต่อแรงกระแทกและคำวิพากษ์วิจารณ์ เพราะรางวัลที่ยิ่งใหญ่ที่สุดไม่ใช่ลาภยศเงินทอง แต่คือการได้เห็นชุมชนที่ตนเองดูแลมีสุขภาพดีอย่างยั่งยืนและปลอดภัยจากโรคร้าย

อสม. จึงไม่ใช่แค่เพียงอาสาสมัคร แต่คือ "ปราการด่านหน้า" ที่เป็นพลังสำคัญในการเปลี่ยนพฤติกรรม เพื่อหยุดยั้งมะเร็งท่อน้ำดีอย่างแท้จริง