ในยุคที่ทั่วโลกกำลังเร่งเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด "โซล่าเซลล์" และ "แบตเตอรี่" กลายเป็นพระเอกขี่ม้าขาวที่ช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก แต่คำถามสำคัญที่หลายคนอาจมองข้ามคือ เมื่ออุปกรณ์เหล่านี้หมดอายุการใช้งาน (End-of-Life) พวกมันจะไปอยู่ที่ไหน? และเราจะมั่นใจได้อย่างไรว่าความสะอาดนี้จะ "ยั่งยืน" อย่างแท้จริง

Health station Talk EP 48 จึงพาทุกท่านมาพบกับตอนที่ชื่อว่า End-of-Life: พลังงานสะอาด... จบที่ตรงไหน? โดยวิทยากรพิเศษ ดร.ณัฐภรณ์ บัวแย้ม จากสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ดำเนินรายการโดยคุณเมฆ สายะเสวี ภายใต้ประเด็น: ทำไมเราต้องสนใจ "ขยะโซลาร์" ที่กำลังจะเป็นโจทย์ใหญ่ของไทย? ร่วมถอดบทเรียนจากต่างประเทศและประยุกต์ใช้หลัก Circular Economy เพื่อวางระบบจัดการซากโซลาร์ตั้งแต่ต้นทางได้อย่างไร?

คุณเมฆ สายะเสวี ผู้ดำเนินรายการประจำ EP นี้ เริ่มต้นเกริ่นเข้าสู่คำถามภายใต้ธีมหลัก "พลังงานสะอาดจบที่ตรงไหน" ซึ่งความหมายก็คือเรื่องโซล่าร์เซลล์ หรือแบตเตอรี่ ที่ทำหน้าที่เก็บไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์ เมื่อถึงเวลาหมดอายุใช้งานแล้ว จะมีขั้นตอนการกำจัดทิ้งอย่างไร ?

สถิติที่น่าตกใจ: จากความสำเร็จสู่ภูเขาขยะ

ดร.ณัฐภรณ์ เปิดประเด็นว่า ประเทศไทยประสบความสำเร็จอย่างมากในการส่งเสริมพลังงานแสงอาทิตย์ จากปี 2545 ที่มีกำลังการผลิตเพียง 2.5 เมกะวัตต์ พุ่งสูงขึ้นเป็นเกือบ 5,000 เมกะวัตต์ในปี 2565 หรือเติบโตขึ้นกว่า 2,000 เท่า ภายในเวลา 20 ปี แต่ในความสำเร็จนี้กลับมี "ระเบิดเวลา" ซ่อนอยู่ เพราะแผงโซล่าเซลล์ที่มีน้ำหนักรวมกว่า 270,000 ตัน เหล่านี้ มีอายุการใช้งานจำกัดเพียง 20-25 ปีเท่านั้น แต่หากมองภาพรวมทั้งโลก ปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์จากแผงโซล่าเซลล์อาจสูงถึง 130 ล้านตัน ซึ่งเป็นโจทย์ใหญ่ที่ทุกประเทศต้องเผชิญ

ช่องว่างของกฎหมายและระบบการจัดการในไทย

ปัจจุบัน ประเทศไทยยังไม่มีแนวทางการจัดการซากโซล่าเซลล์และแบตเตอรี่ที่ชัดเจนและครอบคลุม แม้สำนักงานคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) จะกำหนดแนวทางไว้ 3 วิธี คือ ฝังกลบ, เผาทำลาย และส่งออกไปกำจัดนอกประเทศ แต่วิธีเหล่านี้กลับใช้ได้เฉพาะกับผู้ผลิตไฟฟ้าเพื่อจำหน่าย ไม่ครอบคลุมถึง "โซล่ารูฟท็อป" ตามบ้านเรือนที่กำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว

“ ที่น่ากังวลคือ การฝังกลบหรือเผาทำลายอาจก่อให้เกิดสารเคมีรั่วไหลหรือมลพิษทางอากาศ ส่วนการส่งออกไปต่างประเทศก็เปรียบเสมือนการ "ผลักภาระ" ให้ประเทศอื่น ซึ่งมีความเสี่ยงเรื่องการลักลอบนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์ผิดกฎหมายกลับมาด้วย” ดร.ณัฐภรณ์ กล่าว

"เหมืองในเมือง" (Urban Mining): เปลี่ยนวิกฤตขยะให้เป็นโอกาส

ดร.ณัฐภรณ์ กล่าวต่อไปว่า ทางออกที่ยั่งยืนคือการนำแนวคิด เศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) มาใช้ โดยเปลี่ยนจาก "ภาระ" ให้กลายเป็น "โอกาสทางธุรกิจ" ผ่านสิ่งที่เรียกว่า "เหมืองในเมือง" (Urban Mining)

• แผงโซล่าเซลล์: สามารถสกัดเอาซิลิคอนและแก้วที่มีความบริสุทธิ์สูงกลับมาใช้ใหม่ได้

• แบตเตอรี่: มีธาตุสำคัญอย่าง นิเกิล โคบอลต์ และลิเธียม ซึ่งไทยต้องนำเข้า 100% หากเรามีอุตสาหกรรมรีไซเคิลที่ดี เราจะสร้างความมั่นคงทางทรัพยากรและลดการพึ่งพาต่างชาติได้

บทเรียนจากต่างประเทศ: ความรับผิดชอบที่ต้อง "เขียนให้ชัด"

ดร.ณัฐภรณ์ ยกตัวอย่างให้เห็นถึงในสหภาพยุโรปมีการบังคับใช้กฎหมายอย่างเข้มงวด โดยใช้หลักการ EPR (Extended Producer Responsibility) หรือการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิต ผู้ผลิตต้องรับผิดชอบซากผลิตภัณฑ์ของตนเอง และกำหนดสัดส่วนว่าแบตเตอรี่ใหม่ต้องมีส่วนผสมจากวัสดุรีไซเคิลกี่เปอร์เซ็นต์ เพื่อสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจและจูงใจให้เกิดการหมุนเวียน

แต่สำหรับประเทศไทย ปัญหาหลักคือ "ยังไม่มีเจ้าภาพ" และร่างกฎหมายจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ (WEEE) ก็ค้างคามานานกว่า 10 ปี ทำให้ขาดแรงจูงใจและการบังคับใช้ที่เป็นรูปธรรม

บทสรุป: ความสะอาดที่ต้อง "คิดให้จบ"

วิทยากรพิเศษของเรากล่าวในช่วงท้ายว่า พลังงานสะอาดไม่ใช่ตัวร้าย แต่มันจะเป็นจุดเปลี่ยนผ่านที่สมบูรณ์ได้ก็ต่อเมื่อเรา "คิดถึงตอนจบ" ตั้งแต่ตอนเริ่ม การออกแบบผลิตภัณฑ์ให้รีไซเคิลได้ง่าย (Eco-design) และการสร้างระบบจัดเก็บซากที่มีประสิทธิภาพเป็นหน้าที่ของทุกภาคส่วน ทั้งรัฐ เอกชน และผู้บริโภค

“หากเราจัดการไม่ถูกต้อง สารเคมีและโลหะหนักจะย้อนกลับมาหาเราตาม "กรงกรรมกรงเกวียน" ของสิ่งแวดล้อม ถึงเวลาแล้วที่ประเทศไทยต้องวางระบบการจัดการ End-of-Life ของพลังงานสะอาดให้ชัดเจน เพื่อให้โลกใบนี้เขียวและยั่งยืนอย่างแท้จริง” ดร.ณัฐภรณ์ กล่าว

สำหรับ Health station Talk ใน EP 49 เตรียมพบกับตอนที่ชื่อว่า Use & Maintain - โซลาร์เปลี่ยนชีวิตอย่างไร? โดยวิทยากรพิเศษ คุณอุ้ย จารุวรรณ ธงสุวรรณ ผู้ก่อตั้งกลุ่ม “งานบ้านที่รัก” โดยจะมาร่วมการสนทนาภายใต้ประเด็นเปิดประสบการณ์ตรง! ตั้งแต่ความคาดหวังแรกเริ่ม พฤติกรรมการใช้ไฟที่เปลี่ยนไปในบ้าน ไปจนถึงเทคนิคการดูแลรักษาให้คุ้มค่าที่สุดในทุกๆ วัน ... พบกันวันพฤหัสบดีที่ 23 เมษายน 2569 เวลา 14.00-14.40 น. 

ช่องทางติดตามรับชม Website: https://main.healthstation.in.th/

Facebook: สช.สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ | healthstation สถานีกลางสุขภาวะ 

YouTube: สช. สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ 

Spotify: Healthstation Official 

และเพจเครือข่ายคณะกรรมการเขตสุขภาพเพื่อประชาชน (กขป.) ทั่วประเทศ